Ishbilarmon, mardlik va shijoat sohibi, azmi qat`iy, tadbirkor va hushyor bir kishi ming-minlab tadbirsiz, loqayd kishilardan yaxshidir

Хитойнинг БУЮК ДЕВОРИ ҳақида нималарни биламиз?

Хитойнинг БУЮК ДЕВОРИ ҳақида нималарни биламиз?

Хитойнинг буюк девори — шимолий чегараларини кўчманчи қабилаларга қарши ҳимоя қилиш учун бир қатор тошлар ёрдамида императорлар томонидан қурилган мудофаа иншоатидир. Ўша пайтнинг ўзида, девор — Хитойнинг шарқий соҳили бўйлаб, тоғлар, тепаликлар ва чўллардан иборат бўлган турли ерларни ўз ичига олиб, Шанҳаигуан шаҳридан мамлакатнинг шимоли-ғарбий қисмида жойлашган Лоп Нургача чўзилган. Бугунги кунда кўпгина девор йўқ бўлиб кетган, аммо унинг қисмлари ҳали ҳам қайта кашф қилиниб бормоқда, деворнинг айни вақтдаги узунлиги эса тахминан 4 500 мил.

Гарчи деворлар милоддан аввалги IX асрдан бошлаб мавжуд бўлса-да, улар милоддан аввалги V асрдан 221 йилгача уруш давридаги Штатлар даврида кенг қўлланилган эди, аммо Хитойнинг биринчи императори Қин Ши Ҳуангди томонидан Хитойни бирлаштиришда у турли деворларнинг ўзаро бириккан мудофаа тизимини яратиш учун амалга оширилди. Қин Ши Ҳуангди Хитойни ўлчовлар, валюталар ва хитойча ёзувларни бир хил ўлчовга солиш йўли билан нафақат сиёсий, балки иқтисодий жиҳатдан ҳам бирлаштирди. Шунингдек, у суғориш тизимини ишлаб чиқди ва савдоларни яхшилаш мақсадида вилоятлар билан боғлайдиган кенг йўл ва каналлар тармоғини яратиб, Буюк деворнинг катта ривожланишини амалга оширди.

Дастлабки девор, асосан, тупроқли ердан қурилган (бугунги кунда Хитойда худди шундай усуллар қўлланилади), кузатиш жойлари эса ерга жойлаштирилган. Бўлимлари аста-секин бир қатлам сифатида ўрнатилган, чунки деворга ҳаракатни бирлаштирувчи жой сифатида қаралган. Ишчи кучига мамлакатнинг турли бурчакларидан олиб келинган ва қайта жойлаштирилган аскарлар, маҳбуслар ва деҳқонлар бўлиб, улар ҳаётининг қолган қисмида қаттиқ меҳнат қилишган, миллионлаб одамлар шу жараёнда вафот этган. Деворнинг чўзилишидаги ҳар метр узунлик учун бир одам ўлган ва шу сабабли ҳам деворга узун мозор ҳовлисининг номи берилган.

Кейинги йирик қурилиш жараёни Минг сулоласи томонидан 1368-1644  йилларда амалга оширилган. Минг императорларидан биринчиси – бу 1368 йилда император бўлган Ҳонгву эди. Мамлакат мўғул ёки юан сулоласи томонидан бошқарилгунга қадар, деҳқонлар исёни уларни бошқарувдан олиб ташлаган. Исённинг этакчи саркардаси император бўлгач, Ҳонгву номини олган. У деворда қурилиш ишларининг бир қисмини бошлаган, кейинчалик унинг ўғли Ёнгли энг катта император бўлиб, отасининг ишини давом эттирган. Ёнгли пойтахтни Нанжингдан жанубдаги Пекин шаҳрига кўчириб, ҳужумдан қўрққанлиги сабабли буюк деворни мустаҳкамлашга киришган. Минг даврида замонавий девор Дандонгдан Корея чегарасида жойлашган Гоби чўлидаги Списе Роутенинг охиридаги Жиаюгуангача чўзилиб қурилган.

Деворнинг асосий мақсади, бамисоли психологик тўсиқдек - ҳар қандай босқинчиларни тўхтатиб қўйиш, ортга чекинишга ундаш ва уруш олдини олиш бўлган. Бундан ташқари, девор аскарларни ғадир-будур ер бўйлаб тезкор жанговар ҳолга келтиришга имкон берган. Унинг баландлиги қарийб 30 фут (9,14 метр) баландликда ва 10 футдан (3 метр) кенгликда, замонавий технологиялардан фойдаланиб сувнинг йўналишини тўғирлайдиган дренаж каналларига гишт ишлаб чиқаришда ҳар вақт энг катта муҳандислик маҳоратларидан бири хисобланган.

 Девор агар душман яқинлашиб қолаётган бўлса, аскарларга ёрдам чақира олиш, тўғри сигнал кўрсатиш ва мунтазам равишда қўшинларни жойлаштира олишга имкон берган. Шу мақсадда улар кундузи тутун, кечалари ёнғин сигналлари ва бошқалари душманни пойлаш минораларидан фойдаланишган. Ушбу тизим орқали хабарлашиш - тезкорлик билан катта масофаларга ҳам хабар етказишда қўл келган. Кузатувчилар минораси Буюк деворнинг бир текис узунлиги бўйлаб қурилган.

Миноралар, шунингдек, харбий қисмнинг ухлаши ва қўшимча ҳимояни таъминлаш мумкин бўлган жой, ҳар қандай қўшин ва миноралар ҳақида огоҳлантирувчи девор рўпарасидаги миноралар маёғига эга бўлган. Улар яна, омборхона ва камоқхона ерлари ёки қўшимча аскарларни уруш нуқтасига тез олиб борадиган таъминот маркази ҳам хисобланган. Дарвозалар - кириш ва чиқишдан фойдаланишни назорат қилиш учун жойлаштирилган.

Девор Хитойга бир неча юз йиллар давомида хизмат қилди, фақатгина 1644 йилда Император Хитой генералининг севгилисини жория қилиб олганидан кейин, Манчуга киришга рухсат бериш учун эшикларни очганида бир маротаба бузилди. Бу эса ХХ асрга қадар Хитойни бошқарган Қирол Династи билан бор бўлган сулолани ўзгартиришга олиб келди.

Бугунги кунда Девор бир қатор жойларда, энг машҳурлари эса Пекиндан ташриф буюриладиган Бадалинг ва Мутианю шаҳарларида бўлиши мумкин. Мутианюъда деворга кириш фаникулёр орқали амалга оширилади. Бадалинг эса кишининг жисмоний қобилиятига қараб, икки йўлдан бирини танлашни таъминлайди, яъни, тик ва саёз.

       Тахминан 500 йил олдин қурилган ушбу бўлимлар сўнгги бир неча ўн йилликлар мобайнида Хитой ҳукумати томонидан кенг кўламли таъмирлаш ишларини бошдан кечирди ва туризм саноатининг катта тармоғи бўлди. Бугунги кунда "Буюк девор" - бутун жаҳон меросига айланди, шу сабабли, Хитой ўзининг мероси ва сайёҳлик мазмуни сифатида унинг аҳамиятини тушунади ва сақлаб қолишни таъминлайди.

Моҳинур ҚОДИРОВА
тайёрлади,