Thursday, May 25th

Last update04:49:24 AM GMT

You are here:

Жамият

БОБОДЕҲҚОНГА БЎНАК ҳалол меҳнати ва пешона тери учун аввалдан рағбатдир

Сўнгги йилларда юртимизда қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш ҳажми ва экспорт салмоғи ортиб бормоқда. Биргина ўтган 2016 йилда қарийб 1 миллион тоннага яқин мева, сабзавот ҳамда полиз маҳсулотлари экспорт қилинди.  Ҳисоб-китобларга кўра, жорий йилда бу кўрсаткич янада ошиши кутилмоқда.

– Биласизми, деҳқоннинг кўнгли қачон таскин топади? Қачонки етиштираётган маҳсулотини эркин сота олса, –  дейди Паркент туманидаги “Заркент Шодиев Ҳамидулла”  фермер хўжалиги бошлиғи Ҳамидулла Шодиев. – Биз ҳам юртимизда яратилган шароит ва имтиёзлардан унумли фойдаланган ҳолда олдимизга қўйган мақсад сари интиляпмиз. Ўтган йили 200 тоннадан ортиқ узум, мева ҳамда сабзавот етиштирдик. Президентимизнинг 2016 йил 31 декабрдаги “2017 йилда қишлоқ хўжалигини минерал ўғитлар билан таъминлаш, уларнинг ишлаб чиқарилиши мутаносиблиги ва фойдаланиш самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарори биз деҳқонларнинг кўнглимиздаги иш бўлди. Ушбу ҳужжат талабларидан келиб чиққан ҳолда Қишлоқ ва сув хўжалиги, Иқтисодиёт ҳамда Молия вазирликлари қўшма қарор қабул қилди. Унга кўра, давлат буюртмаси бўйича харид қилинадиган мева-сабзавот, картошка, полиз ва узум маҳсулотларини етиштирувчи фермер ва деҳқон хўжаликларига бу йил буюртмачи билан маҳсулот етиштирувчи ўртасида тузиладиган контрактация шартномаси қийматининг 40 фоизидан кам бўлмаган миқдорда бўнак берилиши кўрсатиб ўтилди. Эндиликда қишлоқ хўжалиги маҳсулоти ишлаб чиқарувчиси ва буюртмачи ўртасида тузилган  шартнома кучга киргани ҳамоноқ 3 банк иш кунидан ортиқ бўлмаган муддатда бўнак маблағларни олиш учун ўзига хизмат кўрсатаётган банкда махсус ҳисоб рақами очилиши керак.

Албатта, бунда бўнак маблағлари агротехник тадбирлар муддатларидан келиб чиққан ҳолда, яъни асосий майдонларга эрта баҳорда экиладиган сабзавот, полиз ва картошка экинлари, шунингдек, мева ва узум етиштириш харажатларини молиялаштириш учун ҳосил етиштирилаётган йилнинг 1 мартига қадар,  такрорий экинларни етиштириш харажатларини молиялаштириш учун 10 июнга қадар ажратилиши кўрсатиб ўтилган. Шу билан бирга келгуси йил ҳосили учун август-сентябрь ойларида экиладиган сабзавот экинларини етиштириш харажатларини молиялаштириш учун 1 августгача, тўқсонбости усулида экиладиган экинларни етиштириш харажатларини молиялаштириш учун эса 1 ноябрга қадар бўнак тўлиқ ажратилиши лозим. Ажратиладиган бўнак маблағлари – уруғлик, кўчат, минерал ўғит, кимёвий ҳамда биологик ҳимоя воситалари, техника, ёнилғи-мойлаш маҳсулотлари учун сарфланади.

– Мазкур қўшма қарор соҳибкору боғбонларимизга яратилган яна бир қулайлик яратди, десам янглишмайман, – дейди O‘zLiDeP Паркент тумани Кенгаши раиси Тўйчи Дўсматов. – Чунки илгари тайёрловчи ташкилотлар фермер ёки деҳқон хўжалиги топширган мева, узум ёки бошқа маҳсулотлар учун бўнак у ёқда турсин, асосий маблағларини ҳам ололмай овора бўлиб юришар эди. Масалан, Паркент туманида фаолият кўрсатаётган 1 200 дан ортиқ фермер хўжаликларининг аксарияти мева, сабзавот ҳамда узум етиштиради. Уларнинг кўпчилиги ана шундай муаммоларга дуч келишган. Давлатимиз раҳбарининг  қароридан келиб чиқиб қабул қилинган мазкур қўшма қарор билан энди олдиндан ажратиладиган бўнак маблағларининг аниқ миқдори буюртмачи ва маҳсулот етиштирувчи ўртасида тузиладиган контрактация шартномаларида белгиланади. Бунда давлат буюртмаси бўйича харид қилинадиган мева-сабзавот, картошка, полиз ва узум маҳсулотлари учун бўнак миқдорини аниқлашда ўзаро келишилган бозор нархлари асос қилиб олинади. Яна бир масала, ҳужжатда маҳсулот етиштирувчиларнинг таъминотчи ва хизмат кўрсатувчи корхоналар билан тузган шартномаларига мувофиқ, ҳосил етиштиришда агротехник тадбирларни амалга ошириш учун талаб этиладиган товар-моддий бойликлари ва кўрсатиладиган хизматлар учун тўловлар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда, шу жумладан, “Ўзагрокимёҳимоя” АЖ таркибидаги корхоналар томонидан етказиб бериладиган минерал ўғитлар учун тўловлар олдиндан 100 фоиз миқдорида амалга ошириладиган бўлди. Албатта, бундай имконият ҳамда имтиёзлар яратиб қўйилгандан сўнг деҳқон ва боғбонларимизнинг манфаатдорлиги ортиб, ишга муносабатлари ўз-ўзидан ўзгаради-да. Қолаверса, бундай тадбирлар респуб­ликамиз аграр тармоғида маҳсулот салмоғини орттириш, уларнинг экспорти кўламини кенгайтиришга хизмат қилади.

Зиёдулла МЎМИНОВ,
“XXI asr” мухбири

ОДАМИЙЛИКНИНГ ОЛИЙ МЕЗОНИ эл-улуснинг дарду ташвишларини ўйлаб яшаш билан ўлчанади

Жиззах вилоятида Ўзбекистон Республикаси Президенти девонининг фуқаролар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш, жисмоний ва юридик шахслар мурожаатлари билан ишлашни назорат қилиш ва мувофиқлаштириш хизматининг сайёр қабули бўлиб ўтди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Давлат маслаҳатчиси Турсинхон Худойберганов бошчилигида йигирмадан ортиқ вазирлик, қўмита ва муассаса вакилларидан иборат ишчи гуруҳи фуқаролар билан юзма-юз мулоқотда бўлиб, Халқ қабулхоналарига келиб тушган мурожаатларни вилоят ва туман мутасаддилари иштирокида  ўрганиб чиқишди. Кўтарилган аксарият муаммолар бевосита жойларда ўз ижобий ечимини топган бўлса, бошқалари ҳам тегишли идора ва муассасалар томонидан назоратга олинди.

Инсон дунёга бахт учун келади. Унинг орзу-умидлари, интилишлари рўёбга чиқишида  жамиятда ижтимоий адолат тамойиллари қарор топиши ўта муҳим.

Мустақиллигимизнинг илк йиллариданоқ миллий ва умуминсоний қадриятларга, қонун устуворлигига асосланган демократик жамият барпо этишга киришилар экан, бунда инсон манфаатлари энг олий қадрият, деган ғоя бош мезон қилиб олинди.  Уни рўёбга чиқариш учун эса, аввало, одамлар билан мулоқот қилиш, уларнинг дарду ташвишлари, орзу-ниятлари, ҳаётий муаммо ва эҳтиёжларини яхши билиш керак. Шу боис Асосий Қонунимизда: “давлат, унинг идоралари ва мансабдор шахслари жамият ва фуқаролар олдида масъул” экани алоҳида қайд этилди, инсон, унинг ҳаёти, озодлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа ажралмас ҳуқуқ ҳамда эркинликлари муқаддас саналиб, улар давлат томонидан кафолатланиши белгилаб қўйилди. Ўзбекистон Республикаси Президенти  Шавкат Мирзиёевнинг сайловолди дастурида ҳам бу масалага эътибор қаратилиб: “фуқароларнинг мурожаатларини кўриб чиқишда давлат хизматчилари томонидан сансалорлик ва масъулиятсизлик ҳолатларига бутунлай барҳам бериш учун биз қатъий кураш олиб борамиз. Раҳбарлар фаолиятига, уларга бўлган ишонч ва аҳолини ўйлантираётган муаммоларни самарали ҳал этиш даражасидан келиб чиққан ҳолда, халқнинг ўзи баҳо беради”, дея таъкидланган эди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг Жиззах вилоятидаги Халқ қабулхонасига ўтган вақт давомида 2693 та мурожаат келиб тушган. Агар мурожаатларни соҳалар кесимида таҳлил қиладиган бўлсак, қуйидаги ҳолатни кузатиш мумкин. Мурожаатларнинг 205 таси суд, 153 таси суд ҳужжатлари ижроси, 189 таси ички ишлар органлари фаолияти, 69 таси прокуратура, 224 таси соғлиқни сақлаш, 336 таси уй-жой ва ер, 122 таси банк кредитлари олиш, 185 таси коммунал соҳа муаммолари, 28 таси йўл қурилиши, 18 таси тадбиркорлик ҳуқуқларининг бузилиши ҳолатлари, 21 таси солиқ тўловлари ва бошқа соҳаларга тааллуқлидир.

Мурожаатлар мазмунидан келиб чиқиб,  шартли равишда ажратадиган бўлсак, раҳбар ва назорат органлари фаолиятидан шикоят, ўз шахсий муаммоларига кўмак сўраб ёзилган илтимослар билан бир қаторда кенг жамоатчиликни ўйлантираётган масалалар кўтариб чиқилган хатлар ҳам мавжуд. Шунингдек, у ёки бу соҳани янада ривожлантиришга боғлиқ шахсий таклифларини ўртага ташлаётганлар, уни амалга оширишга кўмак сўраётганлар ҳам бор. Бу эса кишини қувонтиради. Чунки, бундай инсонлар ўз ҳаётий тажрибалари, билимларидан келиб чиқиб, юртимизда кечаётган улкан ислоҳотларга муносиб ҳисса қўшишга чоғланаётган тоифа вакилларидир.

– Туман марказида ижарага бино олиб, “Гўзаллик салони” ташкил этгандим, – дейди Бахмал туманида истиқомат қилувчи тадбиркор Маҳлиё Жумагулова. – Бироқ тумандаги қайта қурилиш муносабати билан фаолиятим тўхтаб қолди. Натижада 3 киши ишсиз қолдик. Туман ҳокимлигида ер майдони ажратиш тўғрисидаги аризам ҳал бўлмагач, Халқ қабулхонасига мурожаат этдим. Аризам кўриб чиқилиб, ижобий ечим топди. Намунали уй-жойлар қурилаётган ҳудуддан “Гўзаллик салони” қуриш учун ер майдони ажратиб берадиган бўлишди. Ишимни, ҳудудни яхши биламан. Доимий мижозларим ҳам бор. 5 нафар кишини доимий иш билан таъминлаш мумкин, деб ҳисоблайман.

Ғаллаорол туманида истиқомат қилувчи Ҳошим Баҳромовнинг интенсив технологиялар асосида боғлар барпо этиш, чорвачилик, боғдорчилик, балиқчиликни ривожлантиришга оид таклифини ўрганиш, эътиборга лойиқ жиҳатларини ҳисобга олиб, мутахассисларни жалб этган ҳолда ишлаб чиқаришга жалб этиш юзасидан тегишли топшириқлар берилди.

– 6 ёшли қизим бор. Афсуски, туғма нуқсон билан дунёга келган. Бир йил олдин жарроҳлик амалиёти қилинган эди. Даволатиш, Даха эшитиш мосламасини олиш жуда қиммат турар экан, шу боисдан ёрдам сўраб, мурожаат қилган эдим. Вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси, Қизил Ярим ой жамияти, “Соғлом авлод учун” халқаро хайрия фонди ходимлари амалий ёрдам берадиган бўлишди. Дардимга  қулоқ тутиб, ёрдам қўлини чўзган барчага бошим ерга теккунча таъзим қиламан, – дейди ғаллаороллик Фазилат Ҳасанова.

– Кончилар шаҳарчаси – Маржонбулоқдаги мавжуд муаммолар юзасидан ёзган мурожаатим ўрганиб чиқилди, – дейди Маржонбулоқ олтин конидаги O‘zLiDeP бошланғич партия ташкилоти раиси Муҳаббат Сайдаҳмедова.  – Йўл қурилиши, қишлоқ врачлик пункти ташкил қилиш ва бошқа масалаларга оид таклиф ва мулоҳазаларимиз ижобий ҳал қилинадиган бўлди...

Ишчи гуруҳнинг  сайёр қабули иш жараёнини кузатар эканмиз, кўплаб бундай ҳаётий мисолларга гувоҳ бўлдик. Лекин шу билан биргаликда хаёлингиздан беихтиёр бошқа саволлар ҳам ўтиши табиий. Чунки ҳар бир мурожаат ортида инсон тақдири, манфаати турибди.

Дастлабки, дардли савол албатта жойлардаги ҳокимлик ва идоралар, тегишли мутасаддиларга тааллуқли. Ахир,  аҳоли мурожаатларида кўтарилган ҳаётий муаммоларни айнан улар ўз вақтида ҳал этиши зарур эмасмиди? Давлатимиз раҳбари таъкидлаганидек,  “Халқ давлат идораларига эмас, давлат идоралари халқимизга хизмат қилиши керак ва бу ҳақиқатни аввало барча бўғиндаги раҳбарлар яхши тушуниб олиши зарур”. Бу, бугунги куннинг, давр, қолаверса, халқимизнинг ҳақли талабидир.

Жойлардаги мутасадди раҳбарларнинг аксарияти одамлар билан етарли даражада мулоқотда бўлмаганликлари оқибатида турли мурожаатларда кўтарилган муаммолар ҳал этилмаганлигини тан олишиб, бу сайёр қабул улар учун ўзига хос сабоқ бўлганлигини таъкидлашди.

Барибир яна баъзи савол-мулоҳазалар туғилаверади: жойлардаги ўз-­ўзини бошқариш органлари, хотин-қизлар ҳамда бошқа қатор жамоатчилик ташкилотлари фаолияти ҳам талаб даражасидами? Улар ўз вазифа ва ваколатларинигина эмас, мажбуриятларини ҳам яхши англаб етишганми? Йўқса, эр-хотиннинг оилавий жанжалини дастурхон қилиб, бутун юрт олдида муҳокама қилиш, маҳалла-кўй, эл-улус учун уят эмасми? Наҳотки, шу жанжалли масалаларни ҳал этиш учун қишлоқ фуқаролар йиғинлари раислари, оқсоқолларнинг, ҳаётий тажрибаси етмаётган бўлса? Ёхуд суд қарорининг ижросини таъминлаш, мавжуд жарима ёки алиментларни ундириш учун наҳотки жойлардаги суд-ҳуқуқ тизими, ҳуқуқни муҳокама қилиш органларида тегишли ваколатлар бўлмаса? Ахир қонун ҳамма учун баравар-ку?

Фермерлик фаолияти билан шуғулланишни истаб, ер сўраган шахсларнинг мурожаати жойлардаги ҳокимликлар эътиборидан четда қолишига ишониш қийин. Чунки ер майдонлари тендер асосида ажратилишини ҳисобга олсак, талабгор шахс­нинг лаёқатини аниқлаш учун яна маҳалла фаолларига, шу жойда истиқомат қилаётган аҳолига мурожаат қилган маъқул эмасмикин?

Аҳоли мурожаатларида бирон бир соҳа четда қолмади ҳисоб. Бу табиий, чунки кундалик ҳаётимизда у ёки бу мутасадди ташкилотларга тааллуқли масалалар билан мурожаат қилиб турамиз. Энг ажабланарлиси, бугун ўз фикрини турли хил кўрсатмаю қонун-қоидалар билан изоҳлашга уринаётган масъул шахслар, авваламбор, унга мурожаат қилиб қилиб келган шахснинг дардига озгина қулоқ тутиб кўрганда, унга йўл-йўриқ кўрсатиб, маслаҳат берганда муаммолар бу даражада кўпайиб кетмасмиди?

Гуруч курмаксиз бўлмайди, дейдилар. Фуқаролар учун яратилган имкониятлардан фойдаланиб, билиб-билмай асосланмаган фикрлар, ғаразли ниятларда ўзгалар устидан шикоят ёзиш ҳолатлари ҳам бор. Бироқ, “халқимизда ўйнаб ёзсанг ҳам ўйлаб ёз”, деган ажо­йиб ибора бор. “Порталга ёзаман”, деб бировларга дўқ пўписа қилиш, асоссиз мурожаатлар билан кўплаб одамларнинг вақтини олиш, энг ачинарлиси, ҳалол бир инсоннинг руҳий ҳолатига, соғлиғига путур етказиш мумкинлигини ҳам ҳисобга олиш керак.  Бундай пайтда мазкур шахсларга мурожаат қилиш маданияти ҳақида тушунтириш берилмоқда.

Ҳар бир инсоннинг бахту иқболи – жамият равнақининг гарови, деб қаралаётган давлатимизда бир тан-у бир жон бўлиб, буюк мақсадлар сари интилиш, бир-биримизга елкадош бўлиб яшаш, одамларнинг оғирини енгил қилиш – олий саодат эканлигини англаб етиш вақти аллақачон етган. Зеро, Президентимиз таъкидлаганларидек, инсонларнинг дарду ташвишларини ўйлаб яшаш – одамийликнинг энг олий мезонидир.

Баҳром МИРЗАҚОБИЛОВ,
“ХХI asr” мухбири

Давомат кўрсаткичи қай даражада?

– Профилактика куни амалда жорий этилганидан буён ўқувчиларнинг давомати яхшиланди, – дейди Тошкент шаҳар Миробод туман Ички ишлар бошқармаси ёшлар ва вояга етмаганлар бўйича бошлиқ ўринбосари, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси бошлиғи Фаррух Холов. – Масалан, навбатдаги тадбирда туманимиздаги Компьютер технологиялари касб-ҳунар коллежи ўқувчиларининг давомати текширилганда кўрсаткич 95,5 фоизни ташкил этди. Яъни 6 та гуруҳда таълим оладиган 166 нафар ўқувчидан  157 нафари ўқишга келган. Бу аввалги ойлардаги кўрсаткичлар билан солиштирганда анчайин қувонарлидир.

Ёшлар ўртасида ҳуқуқбузарликларни олдини олиш, уларнинг турли ёт ғояларга қарамликдан, интернет тармоғидаги зарарли ўйинлар таъсирига тушиб қолишларидан ҳимоялаш бугуннинг долзарб масаласидир. Шу боис, ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бўлими вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикаси катта инспектори Самариддин Зайниддинов томонидан давра суҳбатлари ташкил этилди ва фарзанди бесабаб ўқишга келмаган ота-оналар билан суҳбатлашилди. Ўқувчиларнинг уяли алоқа телефонларида жангариликни тарғиб қилувчи, порнографик мазмундаги фото ва видео лавҳалар кузатилмади.

 

 

Нурхон
Элмирзаева ёзиб олди

ТАДБИРКОР УЧУН ИШОНЧЛИ ҲИМОЯ



Шуҳрат БАФАЕВ,
Олий Мажлис Қонунчилик
палатасининг депутати,
O‘zLiDeP фракцияси аъзоси

Давлатимиз раҳбарининг “Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакили институтини таъсис этиш тўғрисида”ги фармони кенг жамоатчилик, хусусан, тадбиркорлар томонидан катта мамнуният билан кутиб олинди.

Ушбу институтни Ўзбекистон Президенти ҳузурида ташкил этишнинг сабабларидан бири  шуки, ҳалигача ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган ва назорат идоралари томонидан асоссиз равишда тадбиркорлик субъектларининг фаолиятига аралашиш ҳолати кузатилиб, бу ўз навбатида улар томонидан эркин фао­лият юритиш борасида турли тўсиқ ва чекловларни келтириб чиқараётган эди. Ваҳоланки, бу салбий иллат мамлакатимиз тараққиётида муҳим ўрин тутувчи тадбиркорлик соҳасини ривожлантириш борасида олиб борилаётган хайрли ишларга соя солади.

Бу масалада давлатимиз раҳбари 2016 йилнинг октябрь ойида Тадбиркорлар ва ишбилармонлар ҳаракати – Ўзбекистон Либерал-демократик партиясининг VIII съездидаги маърузасида Ўзбекистоннинг барқарор ривожига хавф туғдириши мумкин бўлган таҳдидлар, ўз ечимини кутаётган энг муҳим муаммоли масалалар тўғрисида фикр юритиб, коррупция, маҳаллийчилик ва уруғ-аймоқчилик каби иллатлар давлат ҳокимиятини обрўсизлантириб, иқтисодиётнинг ўсиши ва тадбиркорлик ривожига жиддий тўсиқ бўлаётганлигини алоҳида таъкидлаганди.

Бундан ташқари Президентимиз Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқида мамлакатда кичик бизнес ва тадбиркорлик соҳасини қўллаб-қувватлаш ва рағбатлантириш, бу соҳа улушини янада ошириш учун қулай шарт-шароитлар яратиб бериш борасида фикр юритиб: “...бундан кейин тадбиркорликни ривожлантиришга тўсқинлик қилиш – давлат сиёсатига, Президент сиёсатига тўсқинлик қилиш билан баҳоланади”, деб бежиз айтмаган эди.

Ушбу масала принципиал жиҳатдан ғоят муҳим бўлганлиги учун Президентимиз томонидан келгусида мамлакатимизни ижтимоий-иқтисодий ривож­лантириш борасида хусусий мулк ва тадбиркорликни ривожлантиришга халақит бераётган барча тўсиқ ва чекловларни бартараф этиш асосий стратегик йўналиш сифатида белгилаб берилди. Бундай сиёсат тўғридан-тўғри партия­мизнинг асосий электорати бўлган тадбиркорлар фаолиятини жадал ривожлантириш – жамиятимиз тараққиёти ва фаровон ҳаётимизнинг мус­таҳкам таянчи, иқтисодиётимиз барқарор ўсишининг энг муҳим кафолатидир.

Бизнинг фикримизча, фармонга қадар тадбиркорлик субъектларининнг ҳуқуқ ва эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш борасида давлат сиёсатини мамлакатимиздаги ҳуқуқни муҳофаза этиш ва бошқа бир қатор  республика бошқарув органлари орқали амалга оширилган бўлса, эндиликда мазкур фармонга асосан Ўзбекис­тон Президенти тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш борасидаги давлат сиёсатини айнан вакил орқали амалга оширади. Фармонда тадбиркорлик фаолиятини ривожлантириш, тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш соҳасида давлат сиёсатини шакллантириш ва амалга оширишда иштирок этиш вакилнинг асосий вазифалари ва фао­лият йўналишларидан бири деб аниқ белгиланди.

Шуниси алоҳида эътиборга сазоворки, фармонда асосан вакил ўз ваколатларини мустақил ҳамда давлат органлари, уларнинг мансабдор шахс­ларига тобе бўлмаган тарзда амалга ошириши, ўз фаолиятида Ўзбекистон Республикаси Президентига ҳисобдор эканлиги учун у давлат органлари, шу жумладан, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи ва назорат идоралари томонидан тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши юзасидан нафақат назоратни амалга ошириши, балки ушбу ташкилотлар томонидан тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиниши ҳолати тўғрисида ҳам ахборот тақдим этиши лозим.

Биз бу борада жаҳон тажрибасини ҳам ўргандик. Масалан, Россия Федерациясида тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича вакил “Россия Федерациясида тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича вакил тўғрисида”ги қонун билан тартибга солинган. Қонунга биноан вакил Россия Федерацияси Президенти ҳузурида ташкил этилган бўлиб, унинг бу борадаги ҳуқуқий мақоми ва ваколатлари аниқ белгилаб берилган. Грузия Республикасининг Солиқ кодексига биноан эса тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилишга қаратилган институт “бизнес-омбудсмен” деб номланиб, у Грузия парламенти раиси билан келишилган ҳолда Бош вазир томонидан тайинланади.

Францияда тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоя қиладиган вакил, ушбу мамлакатнинг иқтисодиёт ва молия вазири томонидан уч йил муддатга лавозимга тайинланиб, унинг аппарати мазкур вазирликнинг ташкилий тузилмасининг бир қисми  бўлиб, у ҳар йили вазир олдида ҳисобот беради.

Албатта, ҳар битта давлат тадбиркорлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масаласида ўзининг тарихий анъаналаридан, миллий қонунчилигидан, иқтисодиётнинг қай даражада ривож­ланиб бораётганлигидан, ички ва ташқи омилларни ҳисобга олган ҳолда ўзига хос йўлини танлайди.

Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, 2016 йилнинг октябрь ойидан бошлаб шу кунга қадар фақатгина тадбиркорлик соҳасини ривожлантиришга қаратилган 20 га яқин Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармон ва қарорлари қабул қилинган. Бу ҳужжатларнинг асосий мазмун ва моҳияти тадбиркорлик фаолиятининг жадал ривожланишини таъминлашга, хусусий мулкни ҳар томонлама ҳимоя қилишга ва ишбилармонлик муҳитини сифат жиҳатидан яхшилашга, эркин иқтисодий зоналарни ташкил этишга, инвестицияларни жалб этишни рағбатлантиришга, тадбиркорлик субъектларини молиявий қўллаб-қувватлашга, тадбиркорларга давлат хизматларини кўрсатиш механизмларини такомиллаштиришга қаратилган бўлиб, бу борада бошқарув тизими ҳам тубдан ислоҳ этилди. Масалан, қисқа вақт ичида хусусийлаштирилган корхоналар билан ишлаш самарадорлигини ошириш, ташқи савдо соҳасида бошқарув тизимини такомиллаштириш, стандартлаштириш, метрология ва сертификатлаштириш агентлиги фаолиятини такомиллаштириш, хусусийлаштирилган корхоналарга кўмаклашиш ва рақобатни ривожлантириш давлат қўмитасини ҳамда Ўзбекистон Республикаси инвестициялар бўйича давлат қўмитасини ташкил этиш тўғрисидаги Ўзбекис­тон Президентининг бир қатор фармон ва қарорлари қабул қилиниб, уларнинг ижроси таъминланмоқда.

Ҳозирги кунда Президентимизнинг 2017 йил 5 майдаги фармонига асосан  Олий Мажлис Қонунчилик палатаси томонидан “Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил тўғрисида”ги қонун лойиҳаси устида иш олиб борилмоқда.

O‘zLiDeP ДЕПУТАТЛИК ГУРУҲИ Қўшработ электр тармоқлари корхонаси раҳбари фаолиятидан қониқмаяпти

Бугун катта-кичик раҳбарларнинг тўсатдан ишдан олиниши оддий ҳолга айланиб қолди. Замон талаби ва шиддатини ҳис этмаган амалдор саноқли ой ишлаб улгурмай, ўрнини бўшатишга мажбур бўлаётир. Қисқаси, бундай пайт­да туман электр тармоқлари корхонаси раҳбарини вазифасидан озод этилиши ҳеч кимни ажаб­лантирмайди. Айни масаланинг эътиборли томони шундаки, бу мутасаддини ишдан олишни туман ёки вилоят ҳокими эмас, балки Халқ депутатлари Қўшработ туман Кенгашидаги O‘zLiDeP депутатлик гуруҳи илгари сураяпти.

Қўшработликлар, айниқса, тумандаги Урганжи, Жўш, Навкат, Қўшработ қишлоқ фуқаролар йиғини аҳолиси узоқ йиллардан буён электр энергияси етказиб беришдаги узилишлар ҳақида куйи­ниб гапириб келади. Бу ҳақда электр тармоқлари корхонасининг туман ва вилоят ташкилотларига бир неча марта мурожаат қилишган. Худди атайин қилинаётгандек мурожаатлар кўпайгани сайин электр энергиясини етказиб бериш кўрсаткичлари камайиб бораверди. Вазият шу даражага етиб бордики, ҳудудлар аҳли бир сутка давомида бор-йўғи 3 соат электр манбаидан фойдаланилишга мажбур бўлди.

– Вазият ўнгланмаса керак, деб ўйлай бошлагандик, – дейди Навкат маҳалла фуқаролар йиғинида яшовчи Зиёдулла ота Сиддиқов. – Чунки 3 соат давомида етказиб берилаётган электр токи ҳам аҳолига кераксиз вақтларда эрталаб соат 6 дан 7 гача, кеч соат 18 дан 20 гача узатилар эди. Жорий йилнинг “Халқ билан мулоқот ва инсон манфаатлари” йили, деб эълон қилингани дардимизни енгиллаштирди. Мурожаатларимизга эътибор қаратилди.

Мазкур масала Халқ депутатлари Қўшработ туман Кенгашидаги O‘zLiDeP депутатлик гуруҳи аъзоларининг эътиборини тортди ва уларнинг ташаббуси билан 18 март куни туман электр тармоқлари корхонаси раҳбари Акрам Мўминовнинг ҳисоботи эшитилди.

А. Мўминов ўз ҳисоботида туманнинг Жўш, Соҳибкор, Урганжи, Оқтепа қишлоқ фуқаролар йиғини аҳолисининг электр энергияга бўлган талабини Пичот, Қўшработ ва Зирбанд подстанциялари орқали қондирилишини таъкидлади. Шунингдек, мазкур станцияларнинг қувватлари ҳақида маълумот берди. Одатда ташкилот раҳбари халқ вакиллари – депутатлар олдида ҳисобот берганидан сўнг вазият яхши томонга ўзгариши керак эди. Бундай эшитувлардан сўнг вазиятни ўнглаш учун аниқ режалар, чора-тадбирлар белгилаб олинади. Аммо туманда бу борада вазият ўзгармади. Шундан кейин халқ депутатлари вилоят ҳамда туман кенгашларидаги O‘zLiDeP депутатлик гуруҳларининг қўшма йиғилиши ўтказилди, мазкур масала такроран муҳокама этилди.

– Муаммо бежиз икки марта муҳокамага олиб чиқилгани йўқ, – дейди Халқ депутатлари туман Кенгашидаги партия депутатлик гуруҳи вакили Иноят Аркаев. – Сабабки, мазкур ҳудудларда 60 минг аҳоли истиқомат қилади. Электр энергияси билан таъминлашдаги узилишлар тадбиркорлик субъектлари фаолиятига салбий таъсир кўрсатмоқда.

Партия гуруҳларининг қўшма йиғилишидан сўнг Самарқанд вилоят электр тармоқлари корхонасининг махсус фармойиши қабул қилинди. Фармойишга биноан Қўшработ туманини электр энергияси билан таъминлаш бўйича график ишлаб чиқилди. Унга кўра, Урганжи, Жўш, Қўшработ қишлоқ фуқаролар йиғини эрталаб соат 6 дан 11 гача ҳамда кечки 18 дан 23 гача электр энергияси билан таъминланади.

– Бу ҳудудларда 19 та маҳалла фуқаролар йиғини, 3 та касб-ҳунар коллежи, 46 та умумтаълим мактаби, 10 та қишлоқ врачлик пункти мавжуд, – дей­ди Халқ депутатлари Қўшработ туман Кенгашидаги O‘zLiDeP депутатлик гуруҳи аъзоси Бобохон Шукуров. – Туман аҳолисининг 55 фоизи ушбу ҳудудда истиқомат қилади. Аҳоли кўп ҳолларда “Paynet”, автомашиналар учун сервис хизмати ва интернетдан фойдаланиш учун 60-70 км йўл босиб туман марказига келишга мажбур бўляпти...

Мақолани синчковлик билан ўқиётган газетхон вазият бироз бўлса-да ўнгланибди-ку, деган фикрга бораётган бўлиши табиий. Аммо ҳаммаси сиз-у биз ўйлаганчалик эмас-да. Аҳолига вилоят электр тармоқлари корхонаси томонидан белгиланган график асосида 3-4 кун электр энергияси етказиб берилди, холос. Айни кунларда эса ҳаммаси аввалги ҳолига қайтган: эски ҳаммом, эски тос. Энди O‘zLiDeP депутатлик гуруҳи Акрам Мўминовни ўз ишига совуққонлиги ва зиммасидаги вазифаларни бажармаётгани туфайли вазифасидан озод этиш таклифини илгари сурмоқда.

Мазкур таклиф Халқ депутатлари Қўшработ туман Кенгаши сессиясига киритилиши режалаштирилган.




Ҳасан САЛОМОВ,
“XXI asr” мухбири

ТАРАҚҚИЁТНИНГ ЯНГИ МОДЕЛИ ёхуд “йўлбарс шиддати”га шайланаётган мамлакат

...1960 йилларда жаҳон­­­­нинг нуфузли ташкилот ва экспертлари Осиёнинг Жанубий Корея, Гонконг, Сингапур ва Тайвань давлатларининг иқтисодий ўсиш суръатлари юқори даражага етаётганини эътироф этишди. 10-15 йилдан сўнг ҳам бу жараён изчиллик билан давом этаётганини кўрган мутахассислар уларни “Осиё йўлбарслари” деб аташди. Ҳатто 1990 йилларга келиб “Осиё йўлбарслари”  аҳоли жон бошига яратилаётган ялпи миллий маҳсулот бўйича дунё­нинг энг бой ва ривожланган давлатларидан бири Германия­дан ҳам ўзиб кетишди. Кейинроқ эса Малайзия ва Таиланд ҳам улар қаторига қўшилди...

Жаҳон иқтисодий ҳамжамиятида юз бераётган ўзгаришларни синчиклаб кузатиб борадиган зукко халқаро экспертлар бугун  Осиёнинг яна бир давлати – Ўзбекистоннинг иқтисодий сиёсатига ҳам алоҳида эътибор бера бошлашди. Негаки, улар  бу давлат яқин даврда ривожланиш шиддати бўйича ҳатто ўша машҳур “Осиё йўлбарслари”дан ҳам ўтиб кетишини сезиб туришибди.

Президентимиз Шавкат Мирзиёев ташаб­буси билан ишлаб чиқилган 2017-2021 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар  стратегияси  юртимиз иқтисодиётини бутунлай янги босқичга олиб чиқади, тараққиёт суръати кескин ошиши учун пухта замин ҳозирлайди.  Ҳаракатлар стратегияси Биринчи Президентимиз Ислом Каримов бошлаб берган демократик ислоҳотларни изчил давом эттириш ва чуқурлаштириш сиёсатини ҳуқуқий соҳадан тортиб, то хавфсизлик масалалари, мамлакат миқёсидан тортиб то чекка-чекка туман ва қишлоқларни ўйлантираётган масалаларни ечишни ҳам ўз ичига олган умумдавлат аҳамиятига эга ҳужжат сифатида тарихимизда қолади.

Ҳаракатлар стратегиясининг  муҳим жиҳатларидан яна бири Президент Шавкат Мирзиёевнинг сайловолди жараёни, вилоятлар, ҳатто узоқ туманлар вакиллари билан учрашувларида кўтарилган муҳим масалалар, жамоатчилик, ишбилармон доиралар вакиллари ҳамда давлат органлари вакиллари билан учрашувлари чоғида  мамлакатни ижтимоий-сиёсий, иқтисодий, маданий-гуманитар ривожлантириш бўйича билдирилган фикр ва мулоҳазаларнинг ҳам инобатга олинганлигидадир.

Бу ҳужжат муҳим 5 йўналиш – давлат ва жамият қурилишини такомиллаштириш, қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ тизимини янада ислоҳ қилиш, иқтисодиётни янада ривожлантириш ва либераллаштириш, ижтимоий соҳани ривожлантириш, хавфсизлик, миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенгликни таъминлаш, чуқур ўйланган, ўзаро манфаатли ва амалий руҳдаги ташқи сиёсат юритишни ўз ичига олади. Тараққиётнинг бешта устуни деб таклиф этилаётган ушбу чора-тадбирларнинг амалиётга жорий этилиши юртимизни яқин келгусида дунёнинг ривожланган давлатлари қаторига кириши йўлида ташланган улкан қадамдир.

Шу ўринда биз стратегиянинг иқтисодий йўналиши ҳақида фикр юритамиз.  “Иқтисодиётни янада ривожлантириш ва либераллаштириш” номли учинчи йўналишда кўрсатилган чора-тадбирларни рўёбга чиқариш учун миллий валюта ва нархларнинг барқарорлигини таъминлаш, валютани тартибга солишнинг замонавий бозор механизмларини босқичма-босқич жорий этиш, маҳаллий бюджетларнинг даромад базасини кенгайтириш, ташқи иқтисодий алоқаларни фаоллаштириш, экспортга мўлжалланган маҳсулот ва материаллар ишлаб чиқариш учун замонавий технологияларни жорий этиш, транспорт-логистика инфратузилмаси, тадбиркорликни ривожлантириш ҳамда хорижий инвесторлар учун инвестициявий жозибадорликни ошириш, солиқ маъмурчилигини яхшилаш, банк фаолиятини тартибга солишнинг замонавий принцип ва механизмларини жорий этиш, кўп тармоқли фермер хўжаликлари ҳамда туризм индустриясини жадал ривожлантириш назарда тутилмоқда. Ҳужжатда белгиланган аксарият устувор вазифаларнинг бажарилиши аллақачон бошланган.

Умуман олганда Ҳаракатлар стратегиясида  2017–2021 йилларда умумий қиймати 40 миллиард АҚШ доллари миқдоридаги 649 та инвес­тиция лойиҳасини назарда тутувчи тармоқ дастурларини рўёбга чиқариш режалаштирилган. Натижада ушбу йилларда саноат маҳсулотларини ишлаб чиқариш 1,5 баравар, унинг ялпи ички маҳсулотдаги улуши 33,6 фоиздан 36 фоизгача, қайта ишлаш тармоғи улуши 80 дан 85 фоизгача ошади. Бундан ташқари импорт ўрнини босувчи ва экспортга йўналтирилган ишлаб чиқаришларни ривожлантиришни ўз ичига олган маҳаллийлаштириш дастури қабул қилинди. Унга мувофиқ 2019 йилгача жами ишлаб чиқариш ҳажми 3,4 миллиард АҚШ долларига тенг
1 минг 146 та маҳаллийлаштириш лойиҳаларини амалга ошириш белгиланган. Биргина 2017 йилда мазкур дастурда белгиланган чора-тадбирларни амалга ошириш натижасида импорт ҳажми 1,1 миллиард АҚШ доллардан кўпроқ камайиши кутилмоқда.

Маълумки Ўзбекистон жаҳоннинг энг кўп пахта етиштирадиган ва экспорт қиладиган давлатлари қаторига кирса-да, хорижга экспорт асосан пахта толаси ва ундан олинадиган ип-газлама шаклида амалга оширилади. Аслида пахта толасини чуқур қайта ишлаш уни тола ва ип-газлама  сифатида сотиш бир неча баравар кўпроқ фойда келтиради. Шу боис пахта толасини ўзимизда чуқур қайта ишлаш, ундан сифатли, арзон ва харидоргир тайёр товарлар  ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш ҳамда экспортга йўналтириш бўйича ҳукумат дастури қабул қилинди.

Мазкур мақсадга етиш учун 2017-2020 йилларда дастур доирасида 2,2 миллиард доллар жалб қилинади. Лойиҳалар тўрт босқичли тизим асосида пахта хомашёсини қайта ишлаб, тайёр маҳсулотгача ишлаб чиқаришга ихтисослашган махсус тўқимачилик комплекслари ташкил этиш ва улар фаолиятини ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш ҳамда 27 мингдан ортиқ янги иш ўрни яратиш  кўзда тутилмоқда. Шунингдек, 120 та янги корхона ташкил этиш, фаолият кўрсатаётган ўнлаб текстиль корхоналарини модернизация қилиш режалаштирилган. Бунинг натижасида 2020 йилга бориб, пахта толасидан ишлаб чиқарилган ип-калава маҳаллий корхоналарда чуқур қайта ишланади, тўқимачилик ярим тайёр маҳсулотлари экспортининг сезиларли қисқаришига эришилади ва тайёр маҳсулотлар экспорт ҳажмининг 2 баравардан ортиқроқ ошишига эришилади.

Ҳаракатлар стратегиясида ҳар бир ҳудуд салоҳиятидан комплекс ва самарали фойдаланиш, ривожланиш даражаси нисбатан паст бўлган туман ва шаҳарларни саноат ва экспорт салоҳиятини ошириш, янги саноат корхоналари, сервис марказлари ва кичик саноат зоналарини ташкил қилиш лозим. Натижада ҳудудлар ривожланишидаги фарқлар камаяди ва маҳаллий бюджетларнинг даромад базаси кенгайиб, халқ турмуш фаровонлиги янада ошади. Бунинг амалий тасдиғи сифатида юртимизнинг ҳар бир ҳудуди бўйича 2017-2018 йилларда саноат, қишлоқ хўжалиги, хизмат кўрсатиш соҳаларида амалга оширилиши кўзда тутилаётган лойи­ҳалар дастурлари тасдиқланди. Унга мувофиқ биргина Хоразм вилоятида саноатни ривожлантириш бўйича умумий қиймати 1,8 триллион сўм бўлган 740 та лойиҳа, хизмат кўрсатиш ва сервис инфратузилмасини ривожлантириш бўйича умумий қиймати 575 миллиард сўм бўлган 2 503 та лойиҳа, қишлоқ хўжалигини ривож­лантириш бўйича умумий қиймати 420 миллиард сўм бўлган 1 600 дан ортиқ лойиҳаларни амалга ошириш белгиланди. Бошқа ҳудудларда ҳам амалга оширилиши белгиланган чора-тадбирлар ва лойиҳалар кўлами бундан кам эмас.

Бундан ташқари, давлатимиз раҳбари вилоятларга ташрифида ҳудудларни комплекс ривож­лантириш, уларнинг иқтисодий салоҳиятини янада оширишга қаратилган йирик инвестиция лойиҳаларини амалга ошириш, маҳаллий бюджетларнинг даромадлар базасини кенгайтиришга алоҳида эътибор қаратмоқда.  Ҳар бир қурилиш майдонидаги ишлар билан танишиб, ўзининг бой тажрибаси билан ўртоқлашмоқда.

Биргина мисол, Жиззахда қиймати 2,2 миллиард доллар бўлган, йилига 5 миллион тонна нефть хомашёсини қайта ишлаш имкониятига эга  замонавий нефтни қайта ишлаш мажмуасини қуришга киришилди. Янги заводнинг ишга туширилиши унда 2 мингдан зиёд, иқтисодиётга алоқадор ва хизмат кўрсатиш тармоқларида қўшимча равишда  14 мингдан ортиқ малакали меҳнат талаб қиладиган замонавий иш ўринларини яратиш имконини беради. Бунга ўхшаш мисолларни кўплаб келтириш мумкин.

Ҳаракатлар стратегиясида бошқа мамлакатлар, айниқса, қўшни мамлакатлар билан халқаро алоқаларни ривожлантириш ва аҳиллик муҳитини шакллантиришга  алоҳида эътибор қаратилган. Президентимизнинг қўшни мамлакатлар – Туркманистон, Қозоғистон, Россия Федерацияси, ниҳоят, яқиндагина Хитой Халқ Республикасига уюштирилган давлат ташрифлари доирасида тарихий аҳамиятга эга, ҳамкорликни янги босқичга олиб чиқадиган салмоқли келишувларга эришилгани ҳам ана шундай алоқаларнинг натижасидир. Россия Федерациясига ташриф давомида умумий қиймати 16 миллиард доллар бўлган 50 дан ортиқ ҳужжат имзоланган бўлса, дунёнинг энг ривож­ланган давлатларидан бири сифатида эътироф этилаётган Хитой Халқ Республикасида ўтган олий даражадаги учрашувлар доирасида 100 дан ортиқ давлатлараро, ҳукуматлараро ва идоралараро ҳужжат имзоланди. Эътиборли жиҳати, эришилган келишувлар доирасида сармоявий лойиҳаларнинг умумий қиймати 23 миллиарддан ошганлигининг ўзиёқ икки давлат ўртасидаги ҳамкорлик юксак даражада ривожланаётганидан  далолатдир.

Дунё ривожланишининг маркази Европа ва АҚШдан Осиёга кўчаётгани ҳеч кимга сир эмас. Жаҳоннинг энг тез ривожланаётган мамлакатлари қаторига Осиё қитъасидан тобора кўпроқ мамлакатлар қўшилаётгани минтақанинг глобал иқтисодиётдаги роли кучаяётганини билдиради. Улар қаторида Ўзбекистон мунтазам равишда ўрин эгаллаб келаётгани юртимизнинг нафақат Осиё қитъасида, балки бутун дунёда ҳам ўзининг муносиб ўрни борлигини исботлайди. Буни 13 йилдан бери ялпи ички маҳсулотнинг ўсиш суръати 7-8 фоиздан кам бўлмаганида ҳам кўришимиз мумкин. Масалан, жорий йилнинг биринчи чорагида янги ташкил этилган кичик бизнес субъектлари сони ўтган йилнинг шу даврига нисбатан 64 фоиз, уларга ажратилган кредитлар миқдори эса 1,3 баравардан кўпроққа ошди. Мамлакат иқтисодиётига сарфланган инвестициялар ҳажми 9,7 фоиз, шу жумладан, хорижий инвестициялар ва кредитлар – 10,5 фоизга ўсди. Йил бошидан буён 9 та йирик корхона ва 4 мингдан ортиқ ишлаб чиқариш объектлари фойдаланишга топширилди. 258 та янги корхона илк бор экспорт фаолия­тига жалб этилди, товарларнинг 117 та янги турини экспорт қилиш, 28 та янги ташқи сотиш бозори ўзлаштирилди.

Мухтасар айтганда,  юртимизда амалга оширилаётган янги иқтисодий сиёсатнинг  мазмуни ва шиддати Ўзбекистонимизни наинки Осиё, балки жаҳоннинг энг тез ва барқарор ривожланаётган давлатларидан бирига айлантира олади. Халқаро экспертлар таъбири билан айтганда эса  мазкур ўзгаришлар  Осиё қитъасида янги “йўлбарс” пайдо бўлаётганидан дарак бермоқда!

Одил ОЛИМЖОНОВ,
иқтисод фанлари доктори, профессор,
Шерзод ОТАБОЕВ,
илмий  тадқиқотчи

СЎНГГИ ҚЎНҒИРОҚ – сўнгги пушаймон бўлмасин

Ўқувчи ва битирувчилар ҳамда уларнинг ота-оналаридан пул маб­лағлари йиғиш, умумий ўрта таълим муассасалари раҳбарлари ҳамда ўқитувчиларга турли қимматбаҳо совғалар тақдим этиш, қўшимча турли тантанали тадбирларни хонадонлар, ресторан ёки қаҳвахоналарда ўтказиш қатъиян тақиқланади!

Жорий ўқув йили тугалланишига ҳам саноқли кунлар қолди. Сўнгги қўнғироқ бонги қуйи синф ўқувчиларини ёзги оромгоҳларга чорласа, битирувчилар учун жонажон мактаб ҳамда қадрдон устозлари билан хайрлашиш ва таълимнинг навбатдаги босқичи – лицей, касб-ҳунар коллежларига қадам қўйиш вақти келганини англатади. Ва яна...

Яширмаймиз, айни шу кунларда “Битирув оқшоми” атрофида айланаётган гап-суҳбатларни эшитиб, улар имтиҳонга эмас, гўёки тўй ёки катта базмга тайёргарлик кўришяпти шекилли, деб ўйлайсиз. Масалан, ресторан, тўйхона ёки тоғ бағрида тўкин дастурхон устида нишонлаш, унга бир-икки нафар хонандани таклиф этиш, синф раҳбари ҳамда директорга қимматбаҳо совға бериш, базмнинг бир умр эсда қолиши учун видеотасвирга тушириш ва ҳоказо...

Ўйлаб қоласан киши, улар шунча харажат учун маблағни қаердан олишади, ота-оналари бундан хабардорми, мактаб маъмурияти-чи? Қолаверса, ҳали суяги қотмаган ўсмирларни базму жамшид кайфиятида бўлиши фақат яхшилик билан якун топишига ким кафолат беради? Бунинг олдини олиш учун Халқ таълими вазирлиги мутасаддилари, вояга етмаганлар билан ишловчи идоралар қандай чора-тадбирларни амалга оширишмоқда? Ахир, касални даволагандан кўра, унинг олдини олмоқ афзаллигини ҳаммамиз яхши билсак-да, нега бу оддий ҳақиқатдан кўз юмамиз?!

– 2016-2017 ўқув йилида республикамиздаги умумтаълим мактабларини 467 019 нафар ўқувчи тамомлайди, – дейди Халқ таълими Вазирлиги бошқарма бош­лиғи Саидаҳрор Сейткамолов. – Шундан 228 514 нафари, яъни 49 фоизи қиз болалардир. Ўқувчилар таълимнинг кейинги босқичини қайси академик лицей ёки касб-ҳунар коллежида давом эттиришини аниқлаш, зарур ёрдам ҳамда маслаҳат бериш мақсадида махсус сўровнома ўтказилди.

Олинган натижаларга кўра, уларнинг 9,6 фоизи академик лицейларда, 90,4 фоизи касб-ҳунар коллежларида ўқиш истагини билдирган. Академик лицейлар бўйича таҳлил қилинганда битирувчиларнинг 20 028 нафари аниқ фанлар, 6 900 нафари табиий фанлар, 8 332 нафари ижтимоий-гуманитар, 9 260 нафари хорижий филология, 380 нафари эса санъат йўналишини танлаган.

Касб-ҳунар коллежлари бўйича эса гуманитар соҳани 37 946 нафар, ижтимоий соҳани 23 473 нафар, ишлаб чиқариш ва техник соҳани 50 328 нафар, қишлоқ ва сув хўжалиги йўналишини 55 012 нафар, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий таъминот йўналишини 206 785 нафар, хизматлар соҳасини 48 574 нафар ўқувчи танлаган.

Халқ таълими вазирининг 2017 йил 28 апрелдаги “Умумий ўрта таълим муассасаларида 2016-2017 ўқув йилини якунлаш ва “Хайр мактаб – салом коллеж” тадбирларини ўтказиш тўғрисида”ги буйруғига мувофиқ республиканинг барча умумтаълим мактабларида шу йилнинг 25 май кунлари бундай тадбирлар юқори савияда ўтказилади. Тадбирга фахрий ўқитувчилар, ота-оналар, касаба уюшмаси, маҳалла ва бошқа ҳамкор ташкилотлар вакиллари таклиф этилади. Ўқув йили сарҳисоб қилиниб, спорт мусобақалари, фан олимпиадаларида фаол иштирок этган ўқувчилар ҳамда фидойи ўқитувчилар тақдирланади.

Мазкур буйруқ билан “Хайр мактаб – салом коллеж” тадбири, шунингдек, босқичли назорат имтиҳонлари ва якуний давлат аттестацияларини ўтказиш, таълим муассасаларини янги ўқув йилига тайёрлаш борасида ўқувчи ва битирувчилар ҳамда уларнинг ота-оналаридан пул маблағлари йиғиш, умумий ўрта таълим муассасалари раҳбарлари ҳамда ўқитувчиларга турли қимматбаҳо совғалар тақдим этиш, қўшимча турли тантанали тадбирларни хонадонлар, ресторан ёки қаҳвахоналарда ўтказиш қатъиян тақиқланади!

Бу борада барча жавобгарлик шахсан мактаб раҳбарлари зиммасига юклатилган. Ҳужжат талабларига амал қилмаган раҳбар ходимларга амалдаги қонунчиликка кўра интизомий жазо чораси кўрилади.

– Туманимизда сўнгги қўнғироқ тадбирларини файзли, ортиқча дабдабасиз ўтказилишини таъминлаш учун тегишли тартибда назорат ўрнатилган, бу борада туман Ички ишлар бошқармаси ва Халқ таълими муассасалари фаолиятини методик таъминлаш ва ташкил этиш бўлими билан ҳамкорликда чора-тадбирлар режаси ишлаб чиқилиб, ижрога қаратилди, – дейди Миробод туман прокурорининг катта ёрдамчиси Зарифа Мавлонова. – Хусусан, барча умумтаълим мактаби раҳбарлари бу борада масъулиятсизликка йўл қўймаслиги ҳақида огоҳлантирилди. Шунингдек, туман Ички ишлар бошқармаси ҳуқуқбузарликларни олдини олиш бўлими профилактика нозирларига ўз хизмат ҳудудларида жойлашган кафе, бар, ресторан, тўйхона, кўнгил очиш соҳасида фаолият кўрсатаётган тадбиркорлик субъектларининг раҳбарларини битирувчилар томонидан кечалар ўтказилишига йўл қўймаслик хусусида огоҳлантириш ҳақида топшириқ берилди. Хавфсизликни олдини олиш мақсадида 25 май куни ҳар бир таълим муассасасида сўнгги қўнғироқ тадбирлари туман Ички ишлар бошқармаси томонидан бириктирилган навбатчилик гуруҳининг кузатуви остида ўтказилади. Айтиш жоизки, ҳамкорликдаги фаолиятимиз самараси ўлароқ, ўтган 2015-2016 ўқув йилида ҳам ҳудудимизда ўқувчиларнинг дабдабали базмлар ўтказишига йўл қўйилмади ва нохуш ҳолатлар аниқланмади.

– Кўп йиллардан буён мазкур мактаб­га раҳбарман, – дейди пойтахтимизнинг Учтепа туманидаги 107-сонли мактаб директори Нигора Салимова. – Масканимизда ушбу тадбирни вазирлик буйруғида белгиланган талаблар даражасида чиройли тарзда ўтказиб келяпмиз. Бу йил ҳам, анъанага мувофиқ, аълочи битирувчиларни тақдирлаймиз. Шунингдек, ўқувчилардан турли сабабларни рўкач қилиб пул йиғиш ва битирувчиларнинг устозларига қимматбаҳо совғалар бериш­ларига умуман йўл қўйилмайди. Чунки, мактаб – нафақат илм, балки тарбия ўчоғи. Бундай табаррук даргоҳларда ортиқча ҳою ҳавасга берилиш, таъмагирлик, дабдабабоз­лик асло мумкин эмас.

Дарҳақиқат, биз ҳам шундай фикрдамиз. Тилагимиз, сўнгги қўнғироқ – сўнгги пушаймонга айланмасин!





“XXI  asr” мухбири
Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА
ёзиб олди.

ОЖИЗА ОЛДИДАГИ ОЖИЗЛИК

АШРАФ

Ашраф қизни жуда осон “илинтирганди”, гўё...

Эндигина йигирма иккини урган бўз йигит йўл-йўлакай берган илмоқ-илмоқ саволларига жавоб ололмаган бўлса-да, қизнинг кўзларидаги рағбат учқунларини илғагандай эди. Бундан руҳланди чоғи, таваккалига “сотка”сининг рақамини айтди: “...қўнғироқ қилсангиз хурсанд бўлардим, оппоқ қиз”. Кутмаганди – ўша куни кечқурун “оппоқ қиз” қўнғироқ қилди.  Танишдилар. Аёнландики,  унинг исми Малика бўлиб, йигитдан тўрт ёш катта, боз кўпга чўзилмаган турмушидан икки нафар фарзанд орттиришга улгурган жувон экан...

Бора-бора муносабатлари  тиниқлашди, илиқлашди, чуқурлашди... Ҳаш-паш дегунча икки йилча вақт ўтди. Ниҳоят,  Ашраф англадики, аслида у Маликани эмас, Малика уни “илинтирган” экан!..  Бу пайтга келиб, йигит аёлга ипсиз боғланиб бўлган,  уни узишга бўлган журъати ҳам тўшакларда сўниб битганди...

МАЛИКА

Малика ва Ашраф ўртасида муҳаббат хусусида гап бўлиши мумкинмас. Мабодо, бўлганда ҳам  ишқдан сўқир бўлган кўзларни мошдек очиб қўйишга сабаблар етарли. Оддий мисол: уйланмаган йигитнинг икки болали жувон билан турмуш қуриши анчайин замонавийлашиб, ҳатто ғовлаб кетган ҳозирги тасаввурларга-да сиғмайди. Қишлоқ шароитида-ку, қўяверинг... Қолаверса, Маликанинг бировга  хотин бўлгулик сиёқи ҳам сўроқ остида. Собиқ эри, қўли юпқалигини айтмаганда, бинойидек, бир қадар итоаткоргина йигит эди. Итоаткорлигики, турмушларига йил тўлар-тўлмас, онасининг норозилигига қарамай, хотиннинг олдига тушганча қайнотаси олиб берган “дом”га кўчиб ўтганди...   “Дом”да беш йил яшадилар. Бироқ бу вақт оралиғида туғилган икки нафар  (бир ўғил, бир қиз) фарзанд ҳам  оила мустаҳкамлигига сабаб бўла олмади. Эрининг топиш-тутишига қаноат қилмаган Малика жанжал қила-қила, охири  ўз “ташаббуси” билан турмушига нуқта қўйиб қўяқолди. Бошқа жиддий сабаб йўқ...

Нима, Малика собиқ эри билан  шу даражада ночор яшаганмиди?

Бу савол жавобини  оиладаги “иқтисодий танг­лик”дан  эмас,  эр-хотиннинг “иқтисодий тенгсизлиги”дан қидирмоқ маъқулдай. Муаммо шунда эдики, Малика ўзига тўқ тадбиркорнинг оиласида вояга етган,  ҳатто ўзининг хусусий “Гўзаллик салони”га эга бўлиб, қўлида 15-20 нафар  қиз ишларди. Собиқ эри ўртаҳол оилада ўсган, бор-йўқ “мансаби” мактабгача тарбия муассасасида хўжалик ишлари мудирлиги бўлиб, турган гапки,  даромадининг чўғи Маликаникига қараганда пастроқ  эди...

Кейинроқ Малика Зокир деган бир дўкондор йигит билан топишди. Зокир савдо ишлари билан хорижга тез-тез қатнар, бир сафар Маликани ҳам ўзи билан олиб кетганди. Мазкур тижорат сафари нечоғли муваффақиятли бўлгани муҳиммас. Муҳими шуки, уларнинг пинҳоний муносабатларидан Зокирнинг хотини хабар топиб, ўртада катта жанжал кўтарилади, бу машмашанинг бир учи Маликанинг дадаси қулоғига (унинг онаси тўрт-беш йилча аввал қазо қилган) етиб боргачгина иккисининг йўллари айро тушганди...

АШРАФ

Ашрафни на Маликанинг  собиқ эридай камдаромад, на собиқ хушторидай сердаромад,  деб бўлади. У ҳам камхаржгина оилада вояга етган, отасининг қазосидан кейин рўзғор ташвишлари акасининг гарданида эди. Вояга етгач, аввалига акасининг савдо ишларига қарашиб юрди. Ака-ука каттароқ савдогарлардан насияга пайпоқ, атир-упа олиб сотишар,  даромади  кунлик харажатлардан ортмасди. Бундан қаноат ҳосил қилмаган Ашраф  бир муддат хориж томонларда ишлаб ҳам келди. У ёқларда иши юришмади: уйига қайтгач, топган-тутганига туманнинг катта бозоридан кичкинагина “точка” очди, ишлари бир нав юришиб, рўзғорга барака кираёзди. Шу зайл­да яна бир-икки йил ишласа, уй-жойларини эпақага келтириб, уйланишига ҳам етарли пул топишининг эҳтимоли жуда юқори эди. Аммо кўрмаганнинг кўргани қурсин, деганларидек, уч-тўрт сўм топган Ашрафбойнинг босар-тусарида ўзгаришлар пайдо бўлди, бунинг оқибати ўлароқ, Малика билан топишди...

Ҳар қандай касбда бўлгани каби савдогарлик ҳам ҳалоллик ва покизаликни талаб қилади. Шу маънода Малика билан топишгандан кейин Ашрафнинг иши аста-секин орқага кетиб,  бир сиқим даромади тугул,  бор-йўқ сармоясидан ҳам айрилиб, ҳатто қарзга ботгани  ажабланарли ҳол эмас. Маликанинг нимасига учиб, унга қандай ипсиз боғланиб қолганини ҳанузгача англаб етгани йўқ. Тўғри, у чиройли, кўҳликкина, айниқса, қўнғироқ қилиб, андак эркаланганча: “бугун келасизми?” дейдиган бўлса, ўпкасини қўлтиқлаб чопади.  Кейин... ноз-ишва-жилва-ғамзаларига қўшиб,  бир дунё харажатлар айтадики, шўрлик йигит қандай хўп деганини билмай қолади!..  Эркакнинг аҳволи шу-да: не-не эр йигитлар аёлнинг макру сеҳри олдида ожиз қолмаган?!. Қанчадан қанча алп келбатларни нозик ниҳоллар  синчалоғида ўйнатмайди, дейсиз?! Шундан келиб чиқадиган бўлсак, Ашраф Маликанинг яқин ўтмишидан бохабар бўлишига қарамай, унинг таъсирига тушиб қолганига чуқур изоҳ шарт эмас...

МАЛИКА

Шундоғам унинг майда-чуйда чиқимларидан тортиб, рўзғор харажатлари Ашрафнинг бўйнида эди. Камига аёл йигит  савдо қилаётган жойига тез-тез келар,  турфа баҳоналар билан уч-тўрт сўм ундирар, бунинг иложи бўлмаса, гўёки “товарларини сотишга ёрдамлашиш” учун қўлига илинган нарсани олиб жўнаворарди. Аммо  на мол, на пулини берарди... Савдо – ҳисоб-китобни яхши кўради, Ашраф молни насияга олиб, арзимас устама қўйиб сотса... бунақада барака бўладими?!

Устига устак, Малика инжиқликларини кучайтириб, йигитнинг юрагини така-пука қиладиган одат чиқарди. Бир сафар “Сиздан икки ойлик ҳомилам бор, туғаман!” дея гаранг қилса денг! Ашрафнинг гарангсигани шуки, Малика тушмагур: “Болани туғсам, менга уйланишга мажбур бўласиз”, деганида эди. Йигит ялинди-ёлворди, ниҳоят, аёл андак “инсофга” келиб айтдики: “Тўрт юз минг беринг, ҳомилани олдириб ташлайман...”. Орадан  кўп ўтмай навбатдагисини бошлади: “Кўнглим айнияпти, тағин бўйимда бўлганга ўхшайди”. Ашраф: “Нима қил, дейсан?”. Малика: “Ҳомиладорликнинг олдини оладиган матоҳ бор, шунга... фалон юз минг..”.

Бу орада Малика  ҳовлига кўчадиган бўлди. Кичик синглисининг қўшниси уйини сотаётганидан хабар топган дадаси қизлари ёнма-ён яшашини истагани учун оғринмай айтилган пулни санаб берди. Янги ҳовлининг таъмири эса Ашрафнинг  том маънода белини чиқарди!..

Маликанинг наздида Ашраф ундан қутула олмайдигандек эди: журъати ҳаминқадар, бамисоли аскардайки, нимани буюрса ғижиниб-ғудраниб бўлса-да бажаради, тўшакда кўнглини олса – бас, гинакудуратларни унутиб, тўйган қўзидек диконглайди... Бироқ бақани боссанг “ва-ақ!” этганидек, йигитнинг ҳамиятига тегавериш яхшиликка олиб келмаслиги аниқ.

Малика шуни унутди, чоғи...

Йўқса,  йигитга шундай шарт қўярмиди: “Бошқага уйлансанг, тўйингни бузаман!”. Бу гап Маликага илакишгандан буён боридан айрилиб, бўғзигача қарзга ботиб, акаси-ю опасининг қаҳрига дучор бўлиб юрган йигитнинг тўлаётган паймонасига охирги томчи бўлди...

 

АШРАФ, МАЛИКА ВА...

...Малика қўлидан келмайдиган ишни айтадиганлардан эмас. Буни Ашраф яхши билади. Аёлнинг ҳў-ў, Зокир деган дўкондор  билан топишиб-ёпишиб юрганда бўлган жанжал, унинг асоратлари ҳақида кўп ва хўп эшитган. Гувоҳларнинг шаҳодатича, Малика Зокирнинг хотинига: “Кўрасан ҳали, икки болам билан уйингда ўтираман”, дейишгача борган, қачонки дадаси ҳамма сирдан воқиф бўлиб, қизини тийилишга мажбур қилгунча дўкондорнинг  яхшигина мазасини қочирган экан... Эҳтимол, бу қўшиб-чатиб айтилган маҳобатлардир, бироқ шамол бўлмаса, дарахтнинг учи қимирламайди. Қандай гап-сўз бўлиб ўтганидан қатъи назар, Ашраф Маликани биринчи марта кўраётгани йўқ. Кейинги икки йил мобайнида аёлнинг совунига беармон кир ювдики, бировнинг уйини бузишга ҳаракат қилган аёлга унинг тўйини бузиш чўт бўптими?! Охирги пайтларда бу гапни бежиз тез-тез такрорламаяпти у: “...Уйлансанг, тўйингни бузаман!”. Нима, шунча пайтдан буён яқинларидан яшириб юрган сири фош бўлсинми? Муштипар онасининг орзусига  қўшиб ўзининг келажагини барбод қилишига жим қараб тураверсинми?! Демак, тезроқ  бирор чорасини топмаса бўлмайди.  Маликадан ё ўлиб қутулиш мумкин ёки... ўлдириб!..

Ашраф иккинчи йўлни танлади.

...Тўшакда безовта ётган Ашрафнинг кўзига ҳозиргина ҳаммомдан чиққан Малика махлуқдан баттар кўринди. Аёл ҳовур кўтарилаётган баданини нари-бери сочиққа ўраб, мамнун қиёфада сочларини қуритаркан, йигитга имо қилди:  “Туринг, ювининг...”.

Ўрнидан оғир қўзғолган Ашраф ўзига  орқа ўгириб турган аёлнинг ёнида тўхтади ва... тирсаги билан бошининг орқа қисмига туширди!..

Малика “гурс” этиб полга қулади. Нари-бери кийи­мини эгнига илган йигит аввал стол устидаги юпқа матоҳга, кейин ёниши осон бўлган хонадаги бош­қа нарсаларга гугурт чақди.  Сўнг аввалдан тайёрлаб қўйилган бензин тўла  “баклашка”дан бирини аёл ётган,  иккинчисини олти ёшли ўғли ухлаётган хонага улоқтирди...

...Тонгга яқин оловни бартараф этган ўт ўчирувчилар ярмидан кўпи ёниб битган уйдан она-боланинг куйиб кетган жасадини топдилар...

МУАЛЛИФ

...Бадиийлик бўёқлари нечоғли қуюқлашмасин, ёзмишимиз  тўқима эмас,  мутлақо реал воқеликдир. Фарғона вилоятидаги туманлардан бирида содир этилган мазкур жиноят ҳақида кўплар эшитган бўлса, эҳтимол. Анчайин шов-шув бўлган ушбу қотиллик ҳақида одамлар орасида турфа миш-мишлар юрадики, уларга аниқлик киритиш, шунингдек,   фожеанинг келиб чиқишига сабаб бўлган омиллар ҳақида кенг­роқ тасаввур бериш учун бадиий ифода усулларидан қўлдан келганча фойдаланилди.
Марҳумлар ҳақида ёмон гапирилмайди, одатда. Айни шу нуқтаи назардан қаҳрамонлар исми-шарифи ўзгартирилди, манзил ҳам мавҳумроқ кўрсатилди. Узуқ-юлуқ баёнларимиздаги марҳума хусусидаги анча-мунча салбий оҳангдаги гапларга келсак, бу муаллиф ҳиссиёти маҳсули  эмас, балки раҳматлининг характерига берилган оддий чизгилар, холос. Марҳума фаол тадбиркор, ҳатто хусусий “Гўзаллик салони”га эга бўлиб, шунга яраша барқарор даромади бўлишига қарамай, йигитни “соғин сигирга” айлантираёзгани замирида ҳам аксарият аёлларга хос бўлган бойликка ўчлик,  аксарият савдогарлар табиатидаги тежамкорлик (“зиқналик” дегимиз келмади) ётса,  ажабмас. Сув ҳам қаттиқ ерда тўхтайди, ахир?! Яна қайдам...
Газетхонларда  савол туғилиши табиий: модомики, Ашраф  аёлни жисмонан йўқ қилишга аҳд этган экан, ёвуз қилмишини нега айнан Маликага қўшиб уйини ёққан ҳолда содир этди?
Ёнғин кўпинча газ ёки электр  тизими носозлигидан келиб чиқади. Буни яхши англаган Ашраф аввал аёлни уриб, беҳуш ҳолатга келтиргач, уйга ўт ёқиб юборадики, бу билан қилмиши “бахтсиз ҳодиса” сифатида ёпилиб кетишига умид қилган.  Ашраф  мўлжални анчайин тўғри олганди: аввалига тезкор-тергов гуруҳи ходимларига ёнғин  ростдан ҳам электр тизимидаги носозликдан келиб чиққандай туюлади: жиноят изи йўқ, демакки, “иш”ни ёпиш мумкиндай.  Бироқ охирги паллада тергов гуруҳи раҳбари, адлия маслаҳатчиси Қ. Сотиболдиев ташаббуси билан  ёнғиндан қолган куллар экспертизадан ўтказилгач,   кулда бензин қолдиқлари  борлиги  аниқланди. Натижада,  ишга чуқурроқ киришилдики,  кўп ўтмай “бахтсиз ҳодиса”дай кўринган ҳолат замиридаги ўта оғир жиноят фош этилди...
Энди кўпчиликнинг тили учида турган яна бир саволга жавоб бериб ўтсак: айбдорга қандай жазо тайинланди?
Жиноят ишлари бўйича вилоят суди мажлиси якунига кўра, Ашраф 23 йил муддатга озодликдан маҳрум этилди. Шунингдек, ундан ҳовли-жой ёнғини натижасида етказилган бир неча миллион сўмлик зарар ундирилиши ҳам алоҳида кўрсатилди ҳукмда...
Жиноят тафсилоти шу. Пировардида, мазкур фожеа хусусида хулосанамо мулоҳазалар юритишдан  ўзимизни тийдик. Яхшиси, фожеа хусусида ҳар ким ўзича фикр қилиб, хулосани ҳам ўзлари чиқаргани маъқул. Ишимиз ровийлик эди - ҳаддимизни билдик, чамаси...
Вассалом.



Турсунали АКБАРОВ,
“ХХI asr” мухбири

ЭСКИ ДАРД – ЯНГИ ҲАСРАТ

...Боғбон ерни тобига келтириб, кўчатни ўтқазгандан сўнг энди қачон ҳосилга кирар экан, деб кутиб турмайди. Табиийки, унга ўз вақтида сув қуяди, озиқлантиради, ёввойи ўтлардан тозалайди, турли мавсумий ноқулайлик, касалликлардан ҳимоя қилиш чораларини кўради. Қарабсизки, тўғри ва оқилона бажарилган агротехник тадбир натижа бера бошлайди: ёш ниҳол илк нишоналарини кўрсатади.

Бу ҳаётий тамойил ҳар бир соҳага тааллуқли,  жумладан, қишлоқ хўжалигига ҳам. Оддий аксиома шуки соҳанинг ривожланиши учун, аввало, эътибор, имтиёз ва она табиатга ғамхўрлик зарур. Бусиз иқтисодиётда соҳа улушини ошириш – булутсиз осмондан ёмғир кутишдек бир гап.

 

Жаҳоннинг барча мамлакатлари ана шу тажрибага амал қилган ҳолда аграр секторни ривожлантириш иқтисодиётнинг таянчи, унинг эртанги кунини белгиловчи, ва энг муҳими, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда асосий омиллардан бири эканлигини англаб етмоқдалар.

Шундай бўлиши табиий. Чунки мутахассислар томонидан яқин йигирма йил ичида дунё аҳолиси учун ҳозиргидан 50 фоиз кўпроқ озиқ-овқат, 40 фоиздан кўпроқ электр энергия ва ичимлик суви керак бўлиши тахмин қилиняпти. Нега деганда, сайёрамизда аҳоли сони муттасил ошиб боряпти. Озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжни қондириш учун эса қишлоқ хўжалиги тараққиётини янги босқичга кўтариш, соҳага инновацион технологияларни жалб этган ҳолда ҳосилдорликни ошириш, ҳар бир қарич ердан унумли фойдаланиш лозимлигини айтмасак ҳам яхши биласиз.

Хўш, ким қайси йўлдан боряпти? Қандай чора-тадбирларни амалга оширса, БМТнинг озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти (FAO)нинг ҳисоботларида келтирилган муаммоларнинг олди олинади? Бинобарин, мазкур нуфузли ташкилот томонидан жорий йилда тақдим этилган маълумотга кўра, айни пайтда дунёнинг 37 мамлакати, шу жумладан, Африканинг 28 давлати озиқ-овқат кўринишидаги маҳсулотларга четдан бериладиган  ёрдамга  муҳтож. Мутахассислар фикрича, жаҳонда озиқ-овқат таъминотининг кўплигига қарамай, фуқаролик можароларидан жабр кўрувчи минтақаларда бу масала муаммолигича қолмоқда. Қурғоқчилик эса вазиятни янада мураккаблаштирмоқда. FAO экспертлари “Қора қитъа”нинг аксарият ҳудудларида қиш­лоқ хўжалигидаги ишлаб чиқаришнинг қайта тикланишини тахмин қилаётган бўлишса-да, жойларда давомли ижтимоий бўҳрон ва тартибсизликлар давом этар экан, масала ижобий томонга силжимаслигини таъкидламоқдалар.

Биргина мисол. Яқинда Жанубий Суданда расман очарчилик эълон қилинди. Оммавий очарчилик туфайли миллионлаб одамлар Нил дарёси ботқоқликларида жон сақлашга мажбур бўлишмоқда. Чунки, экин экиб, деҳқончилик қилиш имконсиз. Егулик сотиб олишга етарли миқдорда пул ишлаб топиш ҳақида гапирмаса ҳам бўлади. Шу боис, улар турли хил сув ўтлари ва дарёдан тутилган балиқларни еб кун кечиришяпти. Айрим оилалар бир неча кунлаб оч яшашга маҳкум. Таассуф билан айтиш керакки, дунё бундай йирик кўламдаги гуманитар фожиага сўнгги 6 йилда илк маротаба дуч келмоқда. Бу ҳали ҳаммаси эмас. Агар тахминлар исботини топса, 5,5 миллион одам ёхуд аҳолининг қарийб ярми июль ойига қадар озиқ-овқат таъминотидан маҳрум бўлиб қолиши мумкин...

Танганинг икки томони бўлганидек, мамлакатда ҳукм сураётган очарчиликнинг ўзига хос сабаблари бор. Шубҳа йўқки, уни вужудга келтирган омилларни билган ҳар бир киши, ТИНЧЛИК нақадар улуғ неъмат экани ва унинг мамлакат равнақидаги ўрнини теран ҳис этади. Бундай дейишимизнинг боиси – ҳалокатга қайсидир маънода ҳудудда ҳукм сураётган нотинчлик сабаб бўлаётир. Таъкидлаш жоиз, Судан нефть захираларига бой бўлган дунёдаги энг ёш мамлакатлар сирасига киради. Муаммо шундаки, 2013 йилда бошланган фуқаролар уруши ҳамда этник гуруҳлар ўртасида давом этаётган ўзаро зиддият давлатни қабилаларга парчалаб ташлади. Бу эса унинг иқтисодий тараққиётига жиддий тўсиқ бўлмоқда. Эътибор беринг: ўтган йили бу ҳудудда инфляция даражаси 800 фоизга етган. Шиддатли иқтисодий шўнғиш. Шундай эмасми? Умуман олганда, юқорида айтганимиздек, уруш ва қурғоқчилик, ўзаро низолар бу инқирозни келтириб чиқарди!

Айни пайтда халқаро ҳамжамият бу борада бир қатор чора-тадбирларни амалга оширишга уринаётир. Ҳисоботларда қайд этилишича, Жанубий Судандаги аҳволни нисбатан яхшилаш учун 1,6 миллиард АҚШ доллари зарур. Ҳозирда эса бу маблағнинг бор-йўғи 18 фоизи тўпланган, холос. Беғараз молиявий ёрдам билан аҳоли бироз бўлса-да, тўйиб овқат ейди. Аммо кейин-чи? Саволни аниқроқ қўйсак, молиявий кўмак муаммони охиригича бартараф эта олармикан? Энди, у ёғини ўзингиз тасаввур қилаверинг...

Озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш нафақат Суданда, балки бутун дунёни ўйлантирётган масаладир. Чунки, юқорида таъкид­ланганидек, сайёрамиздаги аҳоли сони йилдан-йилга кўпаймоқда. Содда қилиб айтганда, озиқ­-овқат маҳсулотлари ишлаб чиқариш ҳажмининг ўсиши демография ва эҳтиёжларнинг ўсишидан ортда қолмоқда. Йил йилга ўхшамаяпти. Яъни, табиат ҳам ўз инжиқликлари билан ҳосилдорликка сезиларли даражада таъсир кўрсатяпти. Унумдор ерлар борган сари қисқариб бормоқда. Қолаверса, ерларнинг экологик жиҳатдан бузилиши кимёвий моддалар, минерал ўғит ва пестицидларнинг тинимсиз ишлатиш оқибатида янада кучаймоқда. Буларнинг қаторига урбанизация, яъни шаҳарлашув жараёнлари, аҳолининг қишлоқлардан шаҳарларга кўчиши билан боғлиқ муаммолар ҳам қўшилмоқда. Натижада озиқ­-овқат маҳсулотлари етиштириш учун экин майдонлари сезиларли даражада камайиб кетмоқда.

Ана шундай вазиятда айрим давлатлар озиқ-овқат хавфсизлиги билан боғлиқ муаммони гени ўзгартирилган маҳсулотлар ГЎМ ишлаб чиқариш билан таъминлашга ҳаракат қилаётир.

Ҳақиқатан ҳам бу йўл билан ҳосилдорликни ошириш, турли зараркунандаларга қарши пестицидлар ишлатилиши камаяди. Яъни, гени ўзгартирилган организмлар касаллик қўзғатувчиларига, шу жумладан, вирус ва қўзиқоринларга чидамли бўлади. Лекин, бундай маҳсулотнинг инсон организмига салбий таъсири йўқми деган ҳақли савол туғилади. Кўпчилик иқтисодчилар бунинг замирида аслида фойда кўриш, иқтисодий манфаат ётганлигини тилга олаётган бўлсалар, айрим ген инженериясини ривожлантириш тарафдорлари ҳамон ГЎМ умуман хавфсиз, деган фикрда қолмоқдалар. Аммо кейинги ўн йилликда бу фикрлар ўзини унчалик оқламади.

Шу ўринда ГЎМнинг ҳайвонларга таъсири акс этган саноқли тадқиқотлар ҳақида тўхталиш жоиз. Соҳа мутахассисларининг фикрича, ирси ўзгартирилган жониворлар ва ўсимликларнинг ҳаётга лаёқатлилиги ва уруғланиши суст бўлиб, улар ўзидан насл қолдиришни истамайди. Мана шу маълумотнинг ўзиёқ гени ўзгартирилган маҳсулотлар таҳдиди жиддий эканидан далолатдир. Мисол учун, Буюк британиялик бир гуруҳ олимлар каламушларни трансген картошка билан боққанларидан кейин улар ошқозонида аномал ўзгаришлар пайдо бўлиши натижасида бирин-кетин қирилиб кетган. Бундан ташқари ген ўзгариши ҳайвонларда агрессивликнинг кучайишига сабаб бўлиши айтилмоқда. АҚШнинг Aqua Bounty Technologies компанияси мутахассислари томонидан лосось балиғида генетик тажриба ўтказилгандан сўнг балиқнинг ҳажми ва вазни анча ортган. Кейинчалик бу балиқда ваҳшийлик ва қонхўрлик тенденцияси кучайгани маълум бўлди. Олимлар инсон қанча кўп генетик ўзгартирилган маҳсулотлар истеъмол қилса, унинг қон таркибида хавфли ўзгаришлар, ошқозон-ичак фаолияти, асаб тизимининг бузилиши ва аллергик касалликларни келиб чиқиш эҳтимоли кучайишини таъкидламоқдалар. Шунинг учун ирси чатиштирилган маҳсулотларни ишлаб чиқаришда етакчи саналган АҚШ, Канада, Лотин Америкаси ва Европа мамлакатларида бундай ўсимликлардан олинган озиқ-овқат маҳсулотларига мажбурий тарзда белги қўйиб сотиш жорий этилган. Бу талабга кимдан-ким риоя қилмаса, жуда катта миқдорда жарима тўлашга мажбур.

Бу билан гени ўзгартирилган маҳсулотлар ишлаб чиқаришга бутунлай чек қўйиш керак, деган фикрдан бутунлай йироқмиз. Чунки, сув тошқинлари, қурғоқчилик, тўфон ва табиий офатлар юз бериши инсон учун ҳаёт-мамот масаласи бўлган озиқ-овқат маҳсулотларини керакли миқдорда етиштиришга халақит бераётганини ҳам унутмаслик керак. Охир-оқибат аксарият мамлакатларда бунга қўл уриляпти. Бор гап шу!

Хўш, мамлакатимизда бу борада вазият қандай? Таъкидлаш жоизки, мустақиллик йилларида мамлакатимизда озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш бўйича кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу борада бир қанча босқичлар босиб ўтилди. Хусусан, қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқаришини ислоҳ қилишнинг асосий негизини кенг кўламли институционал ўзгаришлар ташкил этди, уларнинг мазмун-­моҳияти маъмурий ва режали ­тақсимот тизимидан воз кечиш ва бозор муносабатларига ўтишдан иборат эди. Қишлоқ хўжалиги ерлари янгитдан ташкил этилган хусусий фермер хўжаликларига ижара асосида ер участкалари ажратиш орқали, давлат томонидан зарур имтиёз ва преференциялар яратиш йўли билан берилди. Энг муҳими, озиқ-овқат мустақиллигига эришилди. Ўзбекистон БМТнинг озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлаш соҳасида Минг­йиллик ривожланиш мақсадларига эришгани учун бериладиган мукофотга сазовор бўлган давлатлар қаторида эътироф этилди.

Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, Ўзбекистоннинг ноёб тупроқ­ иқлим шароити, мамлакатимизда қуёшли кунлар бир йилда ўртача 320 кун бўлиши, барча тўрт фаслнинг изчил алмашинуви кенг турдаги қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштириш учун қулай имкониятлар яратмоқда.

Мухтасар айтганда, бугунги кунда дунёда озиқ-­овқат хавфсизлигини таъминлаш борасида ҳал этишни талаб қилаётган ўта муҳим муаммолар бир ёки иккита давлатнинг иши эмас. Аксинча, бу борада кенг миқёсдаги  халқаро ҳамкорлик, келажакка қаратилган ёндашув ва хулосалар зарур.






Акбар МУЗАФФАРОВ,
“XXI asr” мухбири

“XXI asr”га жавоб беради

ШАРТНОМА ТУЗИШ МАЖБУРИЙМИ?

Таҳририятимизга Китоб туманидаги “Жалил карвон” фермер хўжалиги раҳбари Г. Жалиловдан қуйидаги мазмунда мурожаат келиб тушган эди: “Фермер хўжалигимиз 54 гектар лалми – суғорилмайдиган майдонга эга. Ҳудудимизда тут дарахт­лари йўқ. Шундай бўлишига қарамасдан, яқинда туман мутасаддилари сувли ерларда деҳқончилик қилаётган фермерлар қаторида менга ҳам ипак қурти боқиш учун шартнома имзолашимни талаб қилишди. Мен туман қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими ходимига: “Бизда тутнинг ўзи йўқ-ку, ипак қуртини нима билан боқаман?” десам, “Талабни бажаришингиз керак”, деди.
Айтинг-чи, шу тўғрими? Бундай ҳолатда шартнома тузиш мажбурийми?”.

 

МАЖБУР ҚИЛИШГА ЙЎЛ ҚЎЙИЛМАЙДИ!

Мазкур саволни тегишлилигига кўра ҳуқуқни ҳимоя қилувчи идора – Қашқадарё вилоят Адлия бошқармасига юборган эдик, бошқарма бошлиғи Ш. Қўчқоровдан жавоб хати келди. Унинг мазмуни қуйидагича:

“Фуқаролик кодексининг 354-моддасига асосан, фуқаролар ва юридик шахслар шартнома тузишда эркиндирлар. Шартнома тузишга мажбур қилишга йўл қўйилмайди.

Шунингдек “Хўжалик юритувчи субъект­лар фаолиятининг шартномавий-ҳуқуқий базаси тўғрисида”ги қонуннинг 12-моддасида хўжалик шартномаси, қоида тариқасида тарафлардан бирининг оферта (шартнома тузиш ҳақида таклиф) йўллаши ва иккинчи тараф уни акцептлаши (таклифни қабул қилиши) йўли билан тузилади.

Агар тарафлар ўртасида шартноманинг барча муҳим шартлари бўйича келишувга эришилган бўлса, хўжалик шартномаси тузилган деб ҳисобланади.

Вазирлар Маҳкамасининг 2003 йил 4 сентябрдаги қарори билан тасдиқланган “Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчилар билан тайёрлов, хизмат кўрсатиш ташкилотлари ўртасида шартномалар тузиш, уларни рўйхатдан ўтказиш, бажариш, шунинг­дек уларнинг бажарилиши мониторингини олиб бориш тартиби тўғрисида”ги низомнинг II-бобида шартномаларни тузиш тартиби қайд этилган бўлиб, шартномалар мазкур ҳужжатнинг 7-19 бандларида белгиланган талаблар асосида тузилишини маълум қиламиз”.

Қашқадарё вилоят Адлия бошқармаси бошлиғининг жавобини ўқиган ўқувчи, айниқса Ўзбекистон Либерал-демократик партиясининг асосий электорати бўлмиш фермерлар юқорида номи зикр этилган низомнинг 7-19 бандларида белгиланган талаблар – шартномаларни тузиш тартиби ҳақида батафсил билиш истаги туғилган бўлса ажабмас. Шу боисдан ҳамда фермер ва тадбиркорларимизнинг ҳуқуқий билимини ошириш мақсадида биз ҳам шу ҳақда маълумот беришни лозим топдик.

Қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштирувчилар билан тайёрлов, хизмат кўрсатиш ташкилотлари ўртасида шартномаларни тузиш тартиби:

Контрактация шартномалари, шунингдек моддий-техника ресурслари етказиб бериш ва хизматлар кўрсатиш (ишларни бажариш) юзасидан тузилган шартномалар хўжаликларнинг бизнес-режаларида назарда тутилган ҳажмлардан келиб чиққан ҳолда, агротехника тадбирларини амалга ошириш бошланишидан бир ой олдин, лекин календарь йил бошланишидан кечикмай тузилади.

Фермер хўжаликлари томонидан тайёрлов ва хизмат кўрсатиш ташкилотлари билан контрактация шартномалари ҳамда моддий-техника ресурслари етказиб бериш ва хизматлар кўрсатиш (ишларни бажариш) юзасидан шартномалар тузиш туман фермерлар кенгашининг фермер хўжаликлари шартномавий-ҳуқуқий муносабатлари бўйича бош мутахассиси иштирокида амалга оширилади.

Шартномаларни тузишда томонлар тегишли турдаги шартномалар учун ишлаб чиқилган алоҳида намунавий шаклларга амал қилиши мумкин.

Шартномаларда қуйидагилар кўрсатилади:

шартноманинг мавзуси, маҳсулотнинг номи, ассортименти, миқдори (ҳажми), сифати, нархи (турлари бўйича);

шартноманинг умумий суммаси;

томонларнинг ҳуқуқлари ва ўзаро мажбуриятлари;

маҳсулотларни етказиб бериш тартиби ва шартлари, топшириш-қабул қилиб олиш (ишларни бажариш, хизматлар кўрсатиш) пунктлари ва даврлари (муддатлари);

идишга, маркировка қилишга, ўраш-жойлашга қўйиладиган талаблар;

ҳисоб-китоблар тартиби, шакли ва муддатлари, томонларнинг тўлов, почта ва юклаб жўнатиш реквизитлари;

шартнома мажбуриятлари бажарилмаганлиги ёки зарур даражада бажармаганлиги учун томонларнинг мулкий жавобгарлиги;

низоларни, форс-мажор ҳолатларни ҳал этиш тартиби, томонларнинг реквизитлари, шартнома тузилган сана ва жой.

Хўжаликда шартнома лойиҳаси шартлари бўйича эътирозлар пайдо бўлган тақдирда хўжалик юқорида кўрсатилган муддатларда келишмовчиликлар тўғрисида протокол тузади ва уни тайёрлов ёки хизмат кўрсатиш ташкилотига жўнатади, бу тўғрида туман қишлоқ ва сув хўжалиги бўлимини туман фермерлари кенгашини хабардор қилади.

Туман фермерлари кенгашининг фермер хўжаликлари шартномавий-ҳуқуқий муносабатлари бўйича бош мутахассиси контрактация шартномаларини, шунингдек моддий-техника ресурслари етказиб бериш ва хизматлар кўрсатиш (ишларни бажариш) юзасидан шартномаларни тузишда ва бажаришда пайдо бўлган баҳсларни ҳал этишда қатнашади.

Хўжаликнинг шартнома хулосасига илгари шартнома лойиҳасида назарда тутилганлардан бошқача шартларда розилиги мавжуд бўлган жавоби акцепт (акцептлаш) ҳисобланмайди. Бундай жавобга акцептлашни рад этиш ва айни бир вақтда янги таклиф (оферта) сифатида қаралади.

Тайёрлов ва хизмат кўрсатиш ташкилоти келишмовчиликлар тўғрисидаги протокол олинган вақтдан бошлаб 7 кун мобайнида уни (зарурат бўлганда туман қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими вакили ҳамда туман фермерлари кенгашининг фермер хўжаликлари шартномавий-ҳуқуқий муносабатлари бўйича бош мутахассиси билан биргаликда) кўриб чиқиши ва кўриб чиқиш натижалари бўйича таклифларни шартнома лойиҳасига киритиши ёхуд ҳал этилмаган келишмовчиликларни худди шу муддатларда кўриб чиқиш учун тегишли хўжалик судига бериши шарт.

Келишмовчиликлар тўғрисидаги протокол қабул қилинмаганда ёки уни кўриб чиқиш натижалари тўғрисида ўз вақтида хабардор қилинмаганда хўжалик низони судда кўриб чиқишга беришга ҳақлидир.

Шартнома томонлардан ҳар бири ва туман қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими учун бир нусхадан тузилади. Шартноманинг барча нусхалари бир хил юридик кучга эга бўлади.

Тайёрлов ва хизмат кўрсатиш ташкилотлари хўжаликлар билан шартномаларнинг ўз вақтида тузилиши учун жавоб беради.

(Газетамизнинг навбатдаги сонларида юқоридаги саволга Китоб тумани қишлоқ ва сув хўжалиги бўлими бошлиғининг жавобини ўқийсиз).





“XXI asr” мухбири
Нурхон ЭЛМИРЗАЕВА
тайёрлади.

Саҳифа 1 - 146

Joomla